Een ander mes

‘Wat is pijnlijker volgens jou? Een scheiding door de dood of een scheiding door het leven?’
Die vraag werd mij onlangs gesteld. Een variant op de vraag die kinderen nog al eens bezighoudt: ‘Wat vind je erger? Blind zijn of doof?’
In alle vier de gevallen gaat het om gebeurtenissen die de mens in het diepst van zijn wezen raken. Toch zijn er verschillen.
Bij een overlijden is het bijvoorbeeld van belang of iemand een natuurlijke of een onnatuurlijke dood is gestorven.
Of er sprake is van misgegaan of misgedaan. Van schuld of schuldeloze schuld.
Schuldeloze schuld?
Jazeker. Toen in 1992 een vrachtjumbo van El Al in de Bijlmer neerstortte, werden er onder meer stevige beschuldigingen richting de bemanning geuit. Toch kan ik me onmogelijk voorstellen dat die vliegers niet alles hebben gedaan om vooral níet neer te storten. Het ene defect aan die ongeluksmachine lokte het andere uit en toen het hydraulische systeem het ook nog eens begaf, was er geen redden meer aan. De ramp die zich voltrok is een door niemand gewilde gebeurtenis. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Nine Eleven.
Een associatie die ik heb bij een scheiding door het leven, is een vechtscheiding.
Mensen die ooit in elkaar geloofden, samen vreeën en sliepen, strooien te midden van de strijd genadeloos met zout in elkaars wonden. Geen mail kan naar elkaar worden verzonden zonder eerst het toetsenbord in vitriool te hebben gedompeld; de tekst moet vooral vilein zijn. Kwetsen om te kwetsen.
Dat kan heel ver gaan.
Een man, die zich door zijn vrouw verraden voelde nadat zij uit de gezamenlijke woning was gevlucht vanwege zijn agressie, liet haar uitschrijven uit de Gemeentelijke Basisadministratie Persoonsgegevens (GBA). Ja, dat kan. Een drama dat geenszins alleen allochtone vrouwen en meisjes treft die door hun echtgenoot dan wel vader tijdens een vakantie in Turkije of Marokko worden achtergelaten.
Het ontbreekt er binnen de Nederlandse wetgeving nog aan dat een kerel zijn vrouw en dochters niet dood kan laten verklaren. Kafkaëske toestanden dus. Amsterdam doet er sinds kort niet meer aan mee.
Aan het type man van een dergelijk allooi dacht ik bij een scheiding door het leven.
Ik zal er maar meteen bij aantekenen dat er ook heel vervelende vrouwen zijn. Maar geen enkele klaagqueen of oorlogskoe die het voor elkaar krijgt om haar man uit te laten schrijven. Wat nou, gelijke rechten?
Bij een scheiding door de dood dacht ik dus aan het verlies van een dierbare als gevolg van een ziekte. Of van een door niemand gewild ongeluk.
En toen had ik mijn antwoord klaar: ‘Een scheiding door de dood gebeurt met het mes van een chirurg, vlijmscherp en brandschoon. Bij een scheiding door het leven wordt gewrikt met een bot roestig en zanderig kartelmes.’
‘De wond van een scheiding door het leven geneest dus moeilijker’, reageerde mijn gesprekspartner.
Het gaat niet aan om dat voor een ander te bepalen, maar ik zei: ‘Ja. Als je het samen niet hebt kunnen maken, geeft dat toch een gevoel van falen.’
Kort daarna las ik in de gedichtenbundel Het vrolijkt van Judith Herzberg het gedicht Trilogie. Het is een jolig advies om radicaal de eigen impulsen te volgen in plaats van iets braafs op het toneel neer te zetten. Het inspireerde me tot het maken van een vertaalslag.
Vroeger deed ik het wel vaker, even een gedichtje schrijven. Dat kwam dan zo maar in mij op. Door zaken als klank, rijmschema’s, stijlfiguren, ritmen en strofen liet ik me niet leiden. Afremmen trouwens ook niet.
Nu liep ik aan de hand van Herzberg. Met mijn gedachten weer bij dat botte, roestige, zanderige kartelmes dat zelfs de herinnering aan wat ooit goed was, ruw doorsnijdt.

Trilogie

Deel één:
Alles is nieuw, verrassend, bijzonder.
Verliefd. Geliefd.
Te genieten.

Deel twee loopt lichtelijk uit de hand.
Schept irritaties en ongemakkelijke stiltes.
Geliefden worden partijen
en raken uit elkaar.
Verenigen zich dan weer
verzoenend.

Drie zou inschikkelijk moeten zijn.
Vanwege de groei naar elkaar toe.
Maar drie laat zich niet plooien;
drie wordt venijniger en pijnlijker –
beklijft in hartzeer en lijfelijk gemis.
Is dit het eind of komt er nog een steekspel?
Applaus. Gefluit. Rotte tomaten.