Waar kiest een mens voor? Het maken van een keuze lijkt eenvoudig, maar de consequenties van de keuze zijn niet te overzien.

Toen mij gevraagd werd of ik over dit thema een lezing wilde houden kwam een gedachtestroom op gang die mij terugvoerde naar het eind van de jaren tachtig. Mijn vader had van zijn behandelend nefroloog te horen gekregen dat hij aan de dialyse moest. De behandeling en alle bijkomende beperkingen vielen hem dermate zwaar dat hij zijn hoofd letterlijk en figuurlijk liet hangen. Het leven verloor voor hem alle aantrekkelijkheid en het werd steeds duidelijker dat het voor hem allemaal niet meer hoefde. Het jaar daarvoor had ik mijn man verloren aan longkanker. Het idee om de tot op heden twee meest belangrijke mannen in mijn leven in zo’n korte tijd allebei te verliezen, was voor mij ondraaglijk. Omdat ik mijn ouders samen bovendien een goede oude dag gunde besloot ik, na enig wikken en wegen, mijn vader een van mijn nieren aan te bieden. Nooit vergeet ik zijn reactie, in tranen: ‘Ach, kind, wat vind ik dat lief!’ Korte tijd later kwam hij op mijn aanbod terug. Hij vond het aanbod veel te groot. Hij had al een heel leven gehad, met vrouw, kinderen, terwijl mijn toekomst aan scherven lag. Het idee hun schoonzoon te moeten overleven was voor mijn ouders nauwelijks te aanvaarden omdat het niet paste in de logische ontwikkeling van de generatieopbouw. Derhalve paste voor mijn vader het idee een nier te krijgen van een van zijn kinderen ook niet. Hij koos ervoor om te leven met hemodialyse. Al bij al heeft mijn vader zes jaar gespoeld voordat hij samen met mijn moeder omkwam bij een verkeersongeluk.

Terugkijkend naar die periode van ziekzijn zie ik een ontwikkeling waarin mijn vader zijn oude interesses weer opnam. Hij ging als vanouds met mijn moeder weer geregeld buiten de deur een lekker hapje eten. Samen met haar maakte hij uitstapjes en ging hij op vakantie. Uiteindelijk verzorgde hij haar helemaal nadat zij door een hersenbloeding was getroffen. Het was een ontwikkeling waarin vooral zijn inzicht steeds breder en zijn hart steeds dieper werd. Het is dus mijn vader die voor mij het eerste voorbeeld was van wel getransplanteerd kunnen worden maar niet getransplanteerd willen worden.

Wel kunnen, niet willen
Aan de hand van de gedachten aan mijn vader schoten mij andere voorbeelden van mensen te binnen waarmee ik gaandeweg in aanraking ben gekomen en die er niet voor kozen getransplanteerd te worden, ofschoon dit medisch gezien wel mogelijk was. Omdat velen zich maar moeilijk kunnen voorstellen dat iemand wel getransplanteerd kan worden maar dat toch niet wil, geef ik nog enkele voorbeelden.

Men kan zich laten weerhouden door de angst een nier ingeplant te krijgen van iemand die als negatief wordt ervaren, bijvoorbeeld een incestpleger.
De hoop dat de eigen nierfunctie zich herstelt kan eveneens een reden zijn van transplantatie af te zien. Men komt dit regelmatig tegen bij mensen die geest en lichaam met elkaar in verband brengen: zo lichaam, zo geest. In het kort gezegd gaan zij ervan uit dat als zij er eenmaal in geslaagd zijn hun geest gezond te krijgen, het lichaam vanzelf, dus vanuit diens zelf, gezond zal worden.

Wanneer een patiënt eenmaal een bepaald evenwicht heeft gevonden met dialyse of daaraan zelfs in bepaalde zin bevrediging ervaart, hierbij kan gedacht worden aan sociale contacten of het lekker verzorgd worden, wordt de mogelijkheid van transplantatie ook bij herhaling van de hand gewezen.

Het komt ook voor dat men het eigenbelang als ondergeschikt ziet aan dat van een ander: bijvoorbeeld de oudere patiënt die van mening is dat eerst alle kinderen geholpen moeten worden.

Eigen ervaringen met overlijden, waarbij het voor de nabestaanden heel belangrijk was aanwezig te zijn bij de laatste ademtocht van de stervende, kunnen eveneens reden zijn zelf niet voor transplantatie te kiezen. Ik denk hierbij aan een moeder die bij al haar pijn en verdriet om het verlies van haar dochter, troost en kracht putte uit het feit dat het kind vredig in haar armen was gestorven.

Een eerdere negatieve ervaring met transplantatie kan ook de drijfveer zijn zich niet opnieuw op de lijst te laten zetten bij Eurotransplant of om er in ieder geval voorlopig maar vanaf te zien.

Over dialyserenden heb ik wel eens horen zeggen dat zij de groep vormen waarbij de meeste weerstand aanwezig is als de medicus een bepaald onderzoek voorstelt. Persoonlijk lijkt het mij aannemelijk dat dit samenhangt met het feit dat dialyserenden al zo veel gedoe aan hun lijf hebben en daarom zo veel mogelijk afhouden wat niet perse noodzakelijk is.

In het boek ‘Hologrammen van angst’ geschreven door Slavenka Drakulic, ondergaat de ikfiguur een niertransplantatie. De angst die in dit boek tot uitdrukking komt is enorm. Een angst die gedreven wordt door jarenlange confrontatie met apparaten, slangen, prikken, bloed en bloedverlies.

In onze maatschappij wordt negatief gereageerd op angst. Toch zeg ik altijd: wie geen angst kent wordt niet ouder dan vier. Naar je angst luisteren is iets anders dan je er compleet door laten leiden. Angst brengt je ertoe voorzichtig met jezelf te zijn. En ook dat is iets anders dan je door angst laten verlammen. Er kan tijd voor nodig zijn om ergens naartoe te groeien. Soms is daar hulp, begeleiding bij nodig. Wanneer iemand voor zichzelf duidelijk heeft dat hij nog niet toe is aan een niertransplantatie, kan dat doorslaggevend zijn om er, althans de eerstkomende tijd, van af te zien.

De bijbelse Prediker ging er al vanuit dat alles zijn tijd heeft. Dat er een tijd is om te baren en een tijd om te sterven, een tijd om te bewaren en een tijd om weg te werpen, een tijd om te rouwen en een tijd om te dansen. Ook de wijsgeer Paracelsus verwoordde reeds lang geleden dat een ieder die zich verbeeldt dat alle vruchten op dezelfde tijd tot rijping komen als aardbeien, niets weet van druiven.

Voor alles is een tijd
Dat maakte wijlen Bart de Graaff destijds kort voordat hij getransplanteerd werd nog duidelijk in een interview met Televizier. Hij vertelde dat hij enkele jaren eerder ook getransplanteerd had kunnen worden maar op dat moment nee had gezegd omdat hij geen zin had wéér geopereerd te worden en bovendien net bezig was een beetje carrière te maken.

Mijn bevinding tot op heden is dat de bewuste keus zich (voorlopig) niet te laten transplanteren, voor de patiënt zelf een grote rol speelt bij de integratie van de dialysebehandeling en alle bijkomende beperkingen in het dagelijks leven. Vaak wordt, als het maar enigszins kan, nog van alles ondernomen, variërend van uitjes tot vakanties, van klussen in huis tot bezig zijn met hobby’s, bezoek aan zwembad of sauna.

In geval er een partner aanwezig is en deze in de besluitvorming is betrokken zodat er sprake is van een gezamenlijke keus, zal het beeld overeenkomen met het zojuist geschetste. De bekende uitdrukking ‘gedeelde vreugd is dubbele vreugd en gedeelde smart is halve smart’ kan zo tot z’n recht komen. Is de partner echter gepasseerd dan komen er geheel andere zaken aan de orde. Ik kom hier later op terug.

Niet kunnen, wel willen
Veel vaker dan wel getransplanteerd kunnen worden en dit niet willen, komt het omgekeerde voor: niet getransplanteerd kunnen worden en dit juist dolgraag willen.

Het is nagenoeg altijd zo dat iemand op medische gronden niet voor transplantatie in aanmerking komt. Maar ik wil speciaal stilstaan bij diegenen die de weg naar een donornier gebarricadeerd zien door een maatschappelijke factor: de reële mogelijkheid om weer arbeidsgeschikt te worden verklaard terwijl het zo goed als uitgesloten is nog ooit een plek in het arbeidsproces te krijgen. Redenen kunnen zijn: leeftijd, gebrek aan ervaring na herscholing, te lang uit het eigen vak, angst bij de werkgever voor ziekteverzuim, het eventuele inkomensverlies, en zo meer. De huidige sociale wetgeving heeft ertoe geleid dat mensen zich gedwongen voelen tot een levenslange dialysebehandeling. Ik realiseer me zeer wel dat iemand in een dergelijke situatie nog altijd de mogelijkheid heeft om te zeggen: liever het risico lopen in de bijstand te belanden dan de absolute zekerheid hebben voor eens en altijd aan de dialyse te moeten. Het zou een maatschappelijke keus moeten zijn door ziekte getroffen mensen niet voor een dergelijk zware keus te plaatsen.

Wanneer iemand hetzij als gevolg van de zojuist genoemde maatschappelijke factor, hetzij op medische gronden, niet in aanmerking kan komen voor niertransplantatie, levert dat het gevoel op voor een gesloten deur te staan. “Zijn beste tijd komt nog’, lonkt een advertentie op de achterpagina van het blad Wisselwerking: voor degenen die wel getransplanteerd willen worden, maar niet kunnen, is die deur wel dicht. De zoveelste verlieservaring. Een droom die voorgoed verloren gaat. Daarvoor in de plaats het gevoel afgeschreven te zijn. Een gevoel dat niet alleen versterkt wordt door maatschappelijke beeldvorming maar ook door de uitholling van het sociale verzekeringsstelsel.

Ook de eventueel aanwezige partner en overige naaststaanden maken in dit geval een verlieservaring door. Ik zeg altijd: als partner of andere zeer nauwbetrokkene, ben je in zekere zin mee ziek.

Partners die het gevoel hebben niet gekend te zijn in de door hun man of vrouw gemaakte keus zich niet te laten transplanteren, hebben eveneens te maken met een verlieservaring. Zij blijven geconfronteerd met een dialysepatiënt, terwijl dat naar hun mening niet perse noodzakelijk zou hoeven te zijn.

Rouw
Bij confrontatie met verlies hoort rouw. In onze maatschappij bestaat daar niet veel ruimte voor. Na een half jaar wordt de behoefte nog over een verlieservaring te willen spreken, door menigeen al als gezeur beschouwd. Je moet flink zijn, blij zijn omdat je nog leeft, omdat de zon schijnt en iedereen zo zijn best voor je doet. Je wordt afgescheept, verlaten.

Patiënten en ook hun partners en andere naaststaanden, richten zich vaak naar zojuist bedoelde norm. Daarmee schepen ze zichzelf ook af en verlaten ze zichzelf evenzeer. Zo wordt een verlieservaring meer dan eenzaam. Elisabeth Kübler Ross en Robert Kavanaugh hebben zich onafhankelijk van elkaar zeer intensief beziggehouden met de reacties die mensen vertonen bij een groot verlies. Zij stellen dat zich in rouw- en stervensprocessen verschillende fasen voordoen en spreken dan ook over rouwfasen. Deze fasen, waarvoor ik zelf liever het woord aspecten gebruik, doen zich niet altijd in een bepaalde volgorde voor. Zij kunnen elkaar bovendien overlappen en zich tevens meermaals herhalen. Het komt vaak voor dat het ene aspect veel meer nadruk krijgt dan het andere. Ook kan het gebeuren dat een van de aspecten zich totaal niet voordoet.

U, die allen te maken heeft met ziekte, zal de meeste dan wel alle aspecten herkennen. Ik zet ze voor u op een rij.

Allereerst is er het aspect van onrust en onzekerheid, met vage en bange vermoedens. Zullen mijn nieren niet meer goed werken? Zal ik aan die machine moeten of aan die zakken? Zal ik dat allemaal wel doorstaan? Als eenmaal duidelijk is hoe de zaken ervoor staan en het besef daarvan doordringt, treedt het aspect van ontkenning en afwijzing in werking. Nee, nee, dit kan niet waar zijn!

Daarna kan het aspect volgen waarin woede, jaloezie, schuldgevoelens en machteloosheid tot uiting komen. Waarom moet míj dit overkomen? Waarom nú, ik heb nog zoveel te doen! Voor mij hoeft het niet meer, mijn leven stelt op die manier niets meer voor! Een worsteling met schuldgevoelens is hier vaak aan inherent. Wat heb ik verkeerd gedaan? Ten opzichte van anderen kunnen er zowel direct als indirect verwijten komen. Als mijn huisarts mij beter had onderzocht was mijn nierfunctie zeker behouden gebleven. Als jij je eens wat meer voor mij had opengesteld zou ik er nu wel anders aan toe zijn.

Een ander aspect dat we vaak tegenkomen bestaat uit marchanderen, het er vanaf willen komen. Als ik nou eens naar professor X ga, die kan mij vast verder helpen. Als ik voortaan iedere week naar de kerk ga zal God er wel voor zorgen dat ik weer beter word. Als ik al die tabletten die ik moet slikken nou gewoon eens niet meer inneem en van nu af aan heel gezond eet en veel beweeg, zal mijn lijf daar zeker beter van worden.

Het aspect van diep in de put raken, vol zijn van verdriet en zich hopeloos verlaten voelen, is nauwelijks onontkoombaar. Daarbij laten eerdere verlieservaringen zich doorgaans opnieuw in alle hevigheid gevoelen.

Aanvaarding
Het laatste aspect dat valt te onderscheiden is dat van verwerking, aanvaarding en integratie. Hierbij wordt de situatie onder ogen gezien, het is zoals het is, en daar wordt verantwoordelijkheid voor genomen. In plaats van nee wordt er ja tegen de verlieservaring gezegd. Het is het lijden toe-eigenen, het als het ware omarmen. Het is niet mijn wil maar uw wil geschiede omdat mijn wil uw wil is. Het heeft alles te maken met overgave, met de bereidheid het leven te leven in al zijn facetten. Hier wordt het lijden betekenisvol. En kan het zelfs een verbinding krijgen met vreugde. Een voorbeeld hiervan dat mij persoonlijk diep ontroert is gegeven door Etty Hillesum, een joodse vrouw die het concentratiekamp niet heeft overleefd. Overgeleverd aan alle gruwelen van de oorlog, stelt ze: ‘Waarom mag ik niet ook in de hemel leven? De hemel is er toch? Maar eigenlijk is het veel eerder zo: de hemel leeft in mij.’ En dat maakt ze zichtbaar, voor de volle honderd procent. Opgesloten in de barakken van het concentratiekamp, onderworpen aan ondervoeding en mishandeling, helpt ze haar lotgenoten waar ze maar kan. Ze verzorgt mensen, praat met hen, heeft voor iedereen een goed woord. De prachtige titel van een van de boeken van de reeds eerder genoemde Elisabeth Kübler Ross, ‘Leven tot we afscheid nemen’, maakte ze helemaal waar.

Altijd een keus
Leven tot we afscheid nemen. Dat is een keus. Ik hoor vaak van mensen dat ze geen keus hebben. Ik moet geopereerd worden, ik heb geen keus. Ik zit levenslang aan de dialyse, ik kan niet getransplanteerd worden, ik heb geen keus. Om eerlijk te zijn: ik deel die mening niet. Een mens heeft altijd een keus. Je kan nee zeggen tegen een operatie. Je kan ook nee zeggen tegen een behandeling. Ja, maar… dat is toch geen keus, dan ga je toch dood? Het idee om de dood in je keuze te betrekken, roept op zijn minst weerzin op.

In het boekje ‘Leunen op jezelf’, geschreven door Rien Jacobs, wordt beschreven hoe Sjefke, kort nadat hij hals over kop aan de dialysebehandeling had gemoeten, sterk in de sfeer van de dood verkeerde en daarom bijna dagelijks ging wandelen op het kerkhof. Hij had het gevoel dat het echte leven voor hem voorbij was nu hij kunstmatig in leven gehouden werd met almaar spoelen en een duivels dieet. Op het kerkhof leek het hem goed rusten. Toen het spoelen na enkele maanden steeds beter bleek te gaan en het dieet op eigen initiatief stiekem wat vriendelijker werd gemaakt, verschenen de eerste lichtpuntjes aan Sjefkes donkere horizon. En juist omdat hij zich zo vertrouwd had gemaakt met Broeder Dood, ging hij iedere dag die hem geschonken werd meer waarderen. Hij begon, bevrijd nu van het maatschappelijke keurslijf, pas echt onbezorgd te leven. Temidden van al het lawaai van de voortrazende, vaak bedreigende wereld, ontdekte hij de stille schoonheid van een bloem of een boom, van een witte wolkenveer in de lucht, de rustige wiekslag van een reiger. Hij leerde genieten van een gedicht, een akkoord, een zangstem. Meer dan ooit tevoren nam hij deel aan het échte leven dat door hem als zijn tweede kans, zijn reïncarnatie werd beschouwd. Mogelijk door de ontwikkeling in de medische wetenschap, maar ook door zijn eigen keus.

Een van de dialysepatiënten aan wie ik het verhaal van Sjefke eens vertelde, reageerde vol afgrijzen: ‘Wat eng, aldoor naar het kerkhof!’ Een gevleugelde uitspraak van Elisabeth Kübler Ross luidt: ‘Zij die de dood leren kennen in plaats van hem te vrezen en ertegen te vechten, worden onze leermeesters inzake het leven.’ Met zijn verhalen over Sjefke werd dit door Rien Jacobs geïllustreerd.

Een verlieservaring brengt je in contact met de dood, omdat er door een verlieservaring iets in jóu sterft. Er is geen leven zonder dood. De dood meenemen in je beslissing leidt tot de uitspraak: ‘Ik laat me opereren omdat ik nog dolgraag wil leven’ in plaats van het doodslaande: ‘Ik moet geopereerd worden want ik heb geen keus.’ Daarmee bedoel ik natuurlijk niet te zeggen dat een mens maar meteen ‘hoera’ moet roepen als hij onder het mes moet. Het hoort erbij om bang te zijn voor een operatie, om kwaad te zijn en te huilen omdat jou of jouw dierbare dat overkomt.

Door de rouw om het verlies aan te gaan, kies je voor het leven. Want als je werkelijk rouwt, volgt onherroepelijk het moment van acceptatie en integratie, van ja zeggen tegen wat is.

Ik citeer nogmaals Elisabeth Kübler Ross: ‘Als angst, boosheid en verdriet niet geuit mogen worden, kan de liefde niet zijn.’ Als angst, boosheid en verdriet geblokkeerd zijn, maken zij het de liefde onmogelijk zich te tonen. Ik gaf al eerder aan dat in onze maatschappij nauwelijks ruimte is voor rouw. Onder meer daardoor toont onze maatschappij zich vaak zo liefdeloos voor hen die geslagen worden door verlieservaringen. Onder meer daardoor is kiezen voor kwaliteit van leven in plaats van kwantiteit van leven, te vaak nog onbespreekbaar. Het is een eigen keus om daar wel of niet aan mee te doen.

Solo
Bewust kiezen is belangrijk voor ons ego. Het verbindt ons met het gevoel niet volkomen stuurloos te zijn. Om een keus te maken is wil nodig. Met je wil kan je sturen, niet afdwingen. Vergelijk de bekwame vlieger die de stuurknuppel wel naar zijn hand kan zetten, maar de weersomstandigheden niet. We hebben al gezien dat het degenen die een heel bewuste keus maken om niet getransplanteerd te worden terwijl dit wel kan, levensvreugde oplevert.

Ik kom nog even terug op de zojuist door mij gebruikte metafoor van de bekwame vlieger die de stuurknuppel wel naar zijn hand kan zetten, maar de weersomstandigheden niet. Sommige vliegers hebben een copiloot. Die maken dus een gezamenlijke vlucht, net als patiënten die een partner rijk zijn. En er zijn vliegers die solo gaan, net als alleenstaanden.

Alleenstaanden hebben het voordeel dat ze hun eigen koers kunnen varen en het nadeel dat ze er alleen voor staan. ‘Ach, ze hebben toch ook familie en vrienden’, wordt er vaak gezegd, maar let eens op: hoeveel aandacht is er tot op heden in de literatuur of op themadagen voor nierpatiënten geweest voor de specifieke problematiek van alleenstaande dialyserenden en getransplanteerden? De realiteit komt er vaak op neer dat niemand hun belangen werkelijk deelt. Dat kan, als het erop aankomt, een gevoel geven van grondeloze verlatenheid. Ik hoor dialyserenden geregeld zeggen: ‘Ik doe het voor mijn partner en voor mijn kinderen.’ Voor een alleenstaande geldt dat hij zichzelf tot vaderland moet zijn. Toch zou het niet verkeerd zijn als gehuwden dit ook veel meer leerden. Allemaal kwesties van keuzes maken.

Het zojuist genoemde gevoel van grondeloze verlatenheid kunnen we ook terugzien bij nauw op elkaar betrokken mensen die naar aanleiding van een verlieservaring, in verschillende rouwfasen verkeren. Er heerst dan een klimaat vol spanning waarbij een goede onweersbui de lucht kan klaren. Een groot probleem is echter dat de meesten van ons niet geleerd hebben om goed ruzie te maken. Boos weglopen, hard met deuren smijten, zeggen dat de ander een ellendeling is die altijd zijn zin moet hebben, verongelijkt het zwijgen ertoe doen en de irritatie voor het eerste uurtje wegknuffelen, is allemaal zo moeilijk niet. Maar het zo te laten knetteren dat de behoefte ontstaat om wérkelijk tot elkaar te komen in het conflict, is een ander verhaal, waarin het erom gaat dat beide partijen uit hun trots stappen en dat blauw bijvoorbeeld niet blauw hoeft te blijven en geel niet geel, maar dat er samen groen kan worden gemaakt. Ook hier is sprake van een keuze.

Waar kiest een mens voor?
Ton Bergman schreef het volgende gedichtje bij de geboorte van zijn zoon: Liedje voor je leven

            Ik hoop, dat je wel eens bang zult zijn
            Ik hoop, dat je wel eens zult huilen
            Ik hoop, dat je wel eens vallen zult
            En vol zitten met builen.
            Ik hoop, dat je wel eens ziek zult zijn
            Ik hoop, dat ze je wel eens zullen jennen
            want zonder die ervaring, mijn kind,
            zul je echte mensen nooit herkennen.

Deze letterlijke weergave is zowel verschenen in het blad Wisselwerking, een uitgave van de Nierpatiëntenvereniging LVD, Nr. 6/december 1996, als zowel Nederlandstalig als Franstalig in het blad Horizon, een uitgave van de Belgische Nierpatiëntenvereniging, Nr. 64 – 1997.