Een verwachting die uit moet komen is geen verwachting maar een zekerheid, een garantie. Een echte verwachting gaat gepaard met onzekerheid: zal het wel of zal het niet? Verwondering is het antwoord op verwachting. Frustratie is de prijs voor de verwachting die uit had moeten komen, voor rekening van degene die de verwachting koesterde.

Een zinderende warmte kwam mij tegemoet terwijl ik de vliegtuigtrap afdaalde. Diepgroen staken de palmboombladen af tegen een intens blauwe hemel. Als luchtvaartenthousiast kon ik het niet nalaten het platform op te lopen om de DC-10 die ons naar Israël had gevlogen, op de gevoelige plaat vast te leggen. Daarna spoedde ik me naar de aankomsthal waar ik algauw boven een groepje mensen uit, het bordje zag torenen met daarop de naam van de organisatie die mijn kibbutzreis zou verzorgen. Een beeldschone reisleidster heette ons welkom. Weldra bleek echter dat we helemáál niet welkom waren: er was geen plaats meer in de herberg, de fruitkibbutz waarvoor we hadden geboekt zat mudvol. We moesten aan het werk in een fabriekskibbutz. Dat was balen: verwacht je lekker in de zon sinaasappels te gaan plukken, kom je in een donkere, stoffige en lawaaierige fabriek te staan om sprinklers in elkaar te knutselen. Na een paar dagen vertrokken sommigen al van ellende terug naar Holland. Samen met mijn slapie besloot ik te blijven, er het beste van te maken: van zes tot twaalf werken, daarna douchen, eten en erop uit. Mooi alle toeristische trekpleisters gezien!

Aanhoudend verwachtingen
Mensen leven aanhoudend met verwachtingen. De vakantieganger verwacht te krijgen wat de reisorganisatie in de brochure aankondigt. De weerman verwacht dat het morgen regent, daarna verwacht hij opklaringen. De leden van het behandelteam in het dialysecentrum verwachten dat de onder hun zorg vallende patiënten zich houden aan de richtlijnen wat betreft vochtbeperking en PD-wisselingen. De redactie van het blad Wisselwerking verwacht dat ik inga op het onderwerp 'nierpatiënt en zwangerschap'. Van verwachtingen wordt verwacht dat ze uitkomen. En dat kan dus anders uitpakken.

Een getrouwd stel zonder kinderen krijgt vroeg of laat de vraag voorgelegd waarom zij geen kinderen hebben. De vraag aan ouders waarom zij wél kinderen hebben, is hoogst ongebruikelijk. De verwachting is dat een huwelijk wordt bekroond met de kinderzegen. Is dat niet het geval, dan wordt nadere tekst en uitleg verwacht. Heel pijnlijk vaak. Kinderen krijgen wordt als vanzelfsprekend beschouwd. Maar dat is het niet. Niet iedereen kan kinderen krijgen en niet iedereen wil kinderen krijgen.

Verwachtingen en verwondering
Wat verwacht wordt, wordt als normaal beschouwd. Je verwacht dat je bijkomt uit de narcose, niet dat je erin blijft. Je verwacht dat je vliegtuig aankomt, niet dat het neerstort. Immers, de meeste patiënten doorstaan de narcose goed en de meeste vliegmachines landen veilig. Hoe gangbaar dat ook is, bijzonder is het tegelijkertijd! Zowel narcotiseren als vliegen was vóór de 19e eeuw allesbehalve gangbaar. (Voor degenen die een nadere toelichting verwachten: de pijnstillende werking van sommige geneesmiddelen <zoals opium> was weliswaar reeds in de oudheid bekend, maar de anesthesie kwam pas tot ontwikkeling na de ontdekking van de verdovende eigenschappen van ether <1818> , chloroform <1831> en lachgas <1844> en in 1846 werd de eerste algehele narcose uitgevoerd; in 1804 vervaardigde Cayley het eerste modelzweefvliegtuig en in 1903 bouwden de gebroeders Wright het eerste gemotoriseerde vliegtuig waarmee ze datzelfde jaar nog hun eerste vlucht maakten). Als de generaties van vóór de negentiende eeuw nu eens om een hoekje zouden kunnen kijken, zouden ze hun ogen niet kunnen geloven als ze een patiënt zien bijkomen uit een grote operatie of een Boeing 747 zien opstijgen: ze zouden verwonderd zijn! Veel mensen van nu zijn hun verwondering kwijt. Alles is voor hen gewoon geworden, alles moet kunnen. Kinderen? Natuurlijk, kinderen nemen hoort erbij! Arm kind dat genomen wordt. Gezegend kind dat ontvangen wordt, in verwondering om wat het is, om wíe het is.

Verwachtingen en claim
In de tijd van de flowerpower werd tegen vele heilige huisjes aan getrapt. Ook tegen het heilige huisje van ontzag. Fritz Perls, gestalttherapeut (in de gestalttherapie is het 'hier en nu' het vertrekpunt) rekende in zijn toen veel gelezen 'Gestaltgedicht' af met de in de verwachtingen verborgen claim:

            Ik doe mijn ding
            en jij doet jouw ding
            Ik ben niet op de wereld
            om aan jouw verwachtingen te voldoen
            en jij bent niet op de wereld
            voor de mijne
            Jij bent jij
            en ik ben ik
            En als we elkaar
            bij toeval ontmoeten
            dan is het goed
            En niet...
            dan is er niets
            aan te doen.

Een aantal mensen ervaart dit gedicht als hard en kil: je kunt toch rekening houden met elkaar en het is toch jammer als een ontmoeting met de ander uitblijft? Je kunt je echter afvragen in hoeverre je rekening met elkaar houdt en of je een échte ont-moeting (!) wel een kans geeft, zolang je er vanuit gaat dat aan je verwachtingen wordt voldaan. Raak je juist niet het meest teleurgesteld door je verwachtingen? Natuurlijk mag je verwachten dat je fatsoenlijk behandeld wordt, dat je uitspraken niet verdraaid worden weergegeven en dat iemand zich aan zijn woord houdt: daarom kun je ook excuses, rectificatie en schadevergoeding verlangen. Maar als je verwacht nooit van een koude kermis thuis te kunnen komen, ben je op z'n minst naïef. En als je heimelijk verwacht dat de ander is zoals je wilt dat hij is, dat hij zegt wat je wilt horen, hoef je er niet vreemd van op te kijken als de ander vroeg of laat afhaakt.

Hoe reëel ben je met je verwachtingen? Natuurlijk mag je verwachten dat je je doel bereikt: dat motiveert, stimuleert en helpt je grenzen te verleggen. Maar als je verwacht geen enkele keer een gigantische misser te maken, reist de vraag hoe menselijk je nog bent. Je kunt zo veel verwachten. Dat ziekte jouw deur voorbij gaat. Voel je je ineens langere tijd niet goed, blijkt dat je lijdt aan terminale nierinsufficiëntie, jíj! Je kunt verwachten dat een echtpaar waarvan één van de partners dialyseafhankelijk is, nooit samen een kind kan krijgen. En dan... wonder boven wonder... beschuit met muisjes! Je kunt jezelf een rad voor ogen draaien met al je verwachtingen. Jezelf geringschattend uit de markt prijzen of hooghartig in een bevoorrechte positie wanen.

Verwachtingen en toetsing
In mijn HBS-tijd gaf onze docent aardrijkskunde, een geweldige mafkees, een demonstratie over de zwaartekracht. Hij riep twee leerlingen naar voren, gaf de één een blocnoteblaadje in handen en de ander een steen die de grootte van een kinderkopje overtrof. 'Jullie laten ze vallen zodra ik "ja" zeg', instrueerde hij hen. 'Mijn stelling is dat ze tegelijkertijd de grond bereiken', richtte hij zich tot de klas. Die verwachtte eensgezind een 1-0 overwinning voor de steen. 'En', vroeg de docent direct na het experiment, 'is jullie verwachting uitgekomen?' 'Ja!', riep de klas in koor. 'Wie heeft het blaadje op de grond zien vallen?', vroeg de docent door. Iedereen bleek te hebben gekeken hoe die steen met een enorme klap op de grond smakte. De leerkracht hield vast aan zijn stelling. 'Onmogelijk!', was het weerwoord. 'Dat kunnen jullie helemaal niet weten, want jullie hebben het niet gezien', betoogde de leraar en begon een verhaal over luchtweerstand. 'Laten we de proef nog een keer op de som nemen', drong de klas aan. 'Nee, dan hadden jullie maar beter moeten kijken, de vloer moet langer mee', meende de docent. Later thuis, in de tuin, het experiment met een kleinere steen en een kleiner blaadje weliswaar, nog maar eens herhaald. Een paar keer zelfs, om absoluut zeker te zijn van de zaak.

Verwachtingen zijn behalve op wensen, gebaseerd op logica, ervaring en geloof. Het blijft zaak verwachtingen te toetsen: dat brengt verrassing, groei, ontwikkeling, wisselwerking, verdieping, vooruitgang. In 1928 paste Haas voor het eerst een dialysebehandeling bij een mens toe. Hij had weinig succes en veel tegenwerking. Moest zijn experimenten zelfs stopzetten, niemand verwachtte er nog heil van. Kolff pionierde toch verder, bouwde de eerste kunstnier en slaagde er al onderzoekend in het leven te redden van een patiënt met terminale nierinsufficiëntie. Is dialyseren nu nog geen pretje, toen was het een ramp. Van levenskwaliteit was geen sprake. Laat staan van eventuele zwangerschap. Maar de bereidheid van mensen verwachtingen te blijven onderzoeken, houdt de mogelijkheid in ontdekkingsreiziger te zijn in de schepping en daarin als medeschepper te dienen. De meest stoute verwachtingen kunnen dan nog worden overtroffen, toch?

Dit artikel verscheen eerder in 'Wisselwerking', een uitgave van Nierpatiëntenvereniging LVD (Nr. 3/juni 2000)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Zie ook:
   workshop: Leven met beperkingen als gevolg van ziekte

terug naar boven