Door Lieneke Koornstra  .

In onze hyperactieve maatschappij is moe zijn not done (net zoals lui zijn). Moe wordt als lastig ervaren. De norm is: actief, prestatiegericht, meedoen. Proberen te beantwoorden aan een norm die leidt tot oververmoeidheid. Daarom: als je moe bent, wees het dan en geef je moeheid aandacht.

De afgelopen tijd heb ik me een slag in de rondte gewerkt met werkweken van zestig uur. De door mij geplande vakantie kon ik niet opnemen. Ik begon me zo gammel als een oude krant te voelen. Wanneer ik me thuis met enig leesvoer op de bank had geïnstalleerd, was er dikwijls ineens die hete klets thee over mijn been omdat ik, door slaap overmand, de grip op het kopje was kwijt geraakt. Als het er al van kwam naar de ijsbaan te gaan, bleek ik niet vooruit te branden. 'Ben je dit jaar ook weer van de partij op de   Weissensee?, vroegen diverse schaatsmaatjes. Ik moest er niet aan denken. Ging liever op een tropische eiland liggen uitpuffen in de zon: opladen die accu! Als je gezond in je vel steekt, lukt dat.

Zo moe als 10.000 honden
Bij diverse chronische ziekten, waarvan terminale nierinsufficiëntie er een is, is dat een ander verhaal. Dan heb je, zolang je niet getransplanteerd bent, te kampen met een problematische dynamo. Je kunt luieren wat je wilt, je blijft zo moe als 10.000 honden. Ik heb een nefroloog dialyseafhankelijkheid ooit horen vergelijken met het continu verrichten van topsport, zonder dat het dat voldane gevoel van ontspanning na inspanning oplevert.

Onlangs verzorgde ik een themamiddag voor kankerpatiënten en hun partners over vermoeidheid. In de uitspraken van deze patiënten zal menig dialyserende zich herkennen. Moe zijn is veel slapen en nog moe wakker worden. Moe zijn zit overal en duurt de hele dag. Het is de hele dag lopen sjouwen. Het is alsof de zwaartekracht twee keer harder werkt. Het is een allesbepalend gevoel van uitputting dat nooit meer weg lijkt te gaan. Ik heb goede momenten, maar terwijl ik lekker bezig ben valt die vermoeidheid ineens als een verlammende wollen deken over me heen. Het is alsof een ballon leegloopt.

Dit soort vermoeidheid wordt alleen gevoeld en is niet te zien. Men vindt de patiënt er zelfs goed uit zien, terwijl deze aangeeft zich lusteloos en lamlendig te voelen. Dat leidt makkelijk tot misverstanden. Groot is de kans dat de patiënt zich onbegrepen voelt en niet weet hoe hij het uit moet leggen. Hij kan het gevoel oplopen voor een aansteller te worden versleten en zichzelf gaan forceren. Dat kost allemaal weer extra energie, zonder dat het iets vruchtbaars oplevert. Verloren energie dus, terwijl het er voor de patiënt juist op aan komt zuinig te zijn met energie.

Klachten herkennen en erkennen
Chronische vermoeidheid trekt een zware wissel op iemands mogelijkheden. Wie zich uitgeput voelt, zal zich minder goed kunnen concentreren en ook minder presteren. Het minste of geringste kan al heel veel moeite kosten, waardoor zelfs bij routineklusjes als tanden poetsen en koffie zetten, behoefte bestaat aan een peut extra energie. Hulp van anderen is dikwijls noodzakelijk, soms ook van professionele hulpverleners, zoals de Thuiszorg. Er wordt geworsteld met gevoelens van onzekerheid over het eigen zijn en kunnen. De emotionele balans raakt uit evenwicht. Omdat het allemaal te veel is, kunnen de reacties geprikkeld zijn of mat. De ontwikkeling van een negatief zelfbeeld ligt op de loer. De belangstelling voor de omgeving neemt af. Zin in seks ontbreekt, de libido is verminderd. Iemand die eindeloos moe is kan misselijk zijn van vermoeidheid. Het lichaam verlangt in sterke mate naar slaap en rust. Het leven wordt beperkt en dat kan eenzaam maken. Gelukkig wordt chronische vermoeidheid tegenwoordig meer en meer serieus genomen. Bijkomende klachten worden steeds vaker herkend en erkend, ook door de medische wereld.

Vermoeidheidsdagboek
Een arts is de eerst aangewezen persoon om vermoeidheidsklachten mee te bespreken. In geval van ernstige bloedarmoede (die onder meer kan ontstaan doordat de nieren -langdurig- slecht functioneren) werkt het medicament Eprex heilzaam, ook richting vermoeidheid. Een gesprek met een diëtist kan eveneens een positieve wending bewerkstelligen: een verkeerd voedingspatroon heeft gevolgen voor de lichamelijke conditie. Het bijhouden van een 'vermoeidheidsdagboek' kan inzichtgevend zijn. Je noteert hierin wanneer je moe bent, wanneer niet, hoelang het duurt, waar je de moeheid in je lichaam voelt en hoe erg hij is. Om dit aan te geven, kun je er een cijfer tussen de nul en de tien aan toekennen. Daarnaast kun je je afvragen of je slecht hebt geslapen, te weinig rust hebt genomen, wat je deed voordat je moe werd en of de vermoeidheid invloed heeft op je denkvermogen en gevoelsbeleving. Het kan zijn dat uit zo'n dagboek blijkt dat je door zorgen, angst, jeuk of rusteloze benen domweg niet aan slapen en uitrusten toekomt. Eveneens kun je signaleren dat je te veel piekert, te weinig prioriteiten stelt of onvoldoende voor afleiding en ontspanning zorgt. Tevens kan er sprake zijn van een vicieuze cirkel: omdat je moe bent beweeg je te weinig en door gebrek aan beweging neemt je vermoeidheid toe.

Discipline
In een tijd waarin alles sneller en beter moet, zal menig werknemer aan trainingen moeten geloven die meer rendement opleveren. Niet iedereen zal staan te juichen voor deelname aan een dergelijk verplicht nummer en de gedachte eraan kan bij voorbaat al moe maken. Toch keert menigeen van zo'n happening vol enthousiasme terug, opgeruimd en bruisend van energie. Het niet verloren laten gaan van deze positieve gevoelens, vergt discipline. Dat woord schrikt af. Toch gaat discipline onverbiddelijk vooraf aan een magnifieke tenniswedstrijd, een ontroerend pianospel, een betoverend schilderij.

Aanwezige energie effectief benutten
Heel veel energie gaat verloren. Bijvoorbeeld door te hard van stapel te lopen. Toen ik nog maar net schaatste ging ik zonder warming up meteen het ijs op en vol gas ertegenaan, totdat ik erachter kwam dat dát nu juist de beste manier is om jezelf heel snel stuk te rijden. Soms is iets een weet. Daarom bij deze een verzameling tips die ertoe kan bijdragen de aanwezige energie zo effectief mogelijk te benutten. Gewoon uitproberen. Wat goed uitpakt erin houden, wat averechts werkt voor gezien houden. Een betere instelling op vermoeidheid zal hoe dan ook de nodige discipline vergen.

Stel grenzen. Doe dit zowel ten opzichte van jezelf als naar buiten toe. Grenzen stellen kan moeilijk zijn als je anderen niet wilt kwetsen of teleurstellen. 'Nee' zeggen kan problemen opleveren en tevens afbreuk doen aan je eigen populariteit. Realiseer je dat je uitgeteld raakt als je almaar tegen jezelf ingaat. Stel prioriteiten. Maak een dagindeling, sta op vaste tijden op en ga op vaste tijden naar bed. Rangschik activiteiten naar het belang ervan en verdeel ze in hapklare porties. Rust voor en na inspannende activiteiten. Las vaker een korte rustperiode in. Lukt het niet om te slapen, probeer dan in ieder geval lekker te liggen: ook van liggen rust je uit. Heroriënteer je op je werkzaamheden: hoe bouw je je activiteiten het beste op, wat kan wel en wat niet? Stel realistische doelen. Stop geen energie in negatieve zaken. Houd op te blijven investeren in mensen en dingen die je een slecht gevoel bezorgen: dergelijke inspanningen brengen je uit je balans en zuigen je leeg. Uit emoties en frustraties: opkroppen kost energie. Streef naar een goed evenwicht tussen inspanning en ontspanning. Zoek een lichamelijke activiteit waarin ook niet-inspannende activiteiten zijn opgenomen, liefst in de buitenlucht. Lichamelijke beweging, goed gedoseerd, kan een goede manier zijn om de vermoeidheid tegen te gaan, hoe tegenstrijdig dit ook klinkt. Sportscholen en zwembaden kennen vaak aangepaste sportprogramma's. Yoga, meditatie, massage en ontspanningsoefeningen (bijvoorbeeld om in slaap te komen) kunnen verademend werken. Ruim tijd in voor aangename bezigheden: wat maakt je enthousiast, wat inspireert je? Doe aan hobby's waarin je je gevoel kwijt kunt of die je zinnen verzetten. Blijf plannen maken, ga een ontdekkingsreis aan naar eventuele nieuwe bezigheden. Blijf actief: niets doen heeft geen positieve uitwerking, de conditie gaat erop achteruit met als gevolg dat je bij elke inspanning sneller vermoeid raakt en steeds meer achterop raakt. Geniet van de dingen die je wel kunt doen: het voelt goed wanneer je iets gepresteerd hebt waarvan je dacht dat je het niet (meer) kon. Durf hulp te vragen (praktisch, medisch, psychisch), laat anderen iets voor je doen. Stel de omgeving op de hoogte: wees duidelijk naar familie, vrienden, werkgever, collega's, artsen. Ga niet steeds in de verdediging: voortdurend strijd leveren vreet energie. Zeg wat je wilt en kunt, maar dat de vermoeidheid van het ene moment op het andere je plannen kan dwarsbomen. Benut praktische tips (bijvoorbeeld douchestoeltje of kruk gebruiken bij het douchen). Zorg dat je er goed uitziet: in de spiegel kijken en een moe en afgetobd uiterlijk zien is niet echt bevorderlijk. Gooi er eens wat make-up, een keertje extra naar de kapper of een nieuwe trui tegenaan. Er goed uitzien kan een kick geven. En... roei met de riemen die je hebt in plaats van ze overboord te gooien: zonder is het nog veel meer behelpen. Misschien helpt het als je bedenkt dat chronische vermoeidheid de mogelijkheid om positieve energie uit te stralen, niet kan verhinderen!

Dit artikel is eerder gepubliceerd onder de titel ‘Zo moe als 10.000 honden’ in het blad ‘Wisselwerking’, een uitgave van de Nierpatiëntenvereniging LVD (Nr. 2/april 2000)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Zie ook:
   lezing: Problemen bij chronisch zieken
   lezing: Help, de patiënt verzuipt!

terug naar boven