Door Lieneke Koornstra  .

Voor de sociaal-psycholoog Brad J. Bushman geen matras, oud telefoonboek en een stukje rubberslang om opgekropte woede eruit te slaan. Afleiden is veel effectiever, is de conclusie van zijn onderzoek. Maar daar valt wel iets tegen in te brengen.

Boze mensen zijn als opwarmend water in een afgesloten kookpot. Het deksel knalt eraf zodra het kookpunt wordt bereikt. Een dergelijke explosie kan bij een kwaad mens worden voorkomen door hem stoom af te laten blazen: dat lucht op waardoor de woede kan verdwijnen. Al sinds Freud ziet menig hulpverlener heil in de catharsistheorie: de beste en snelste manier om woede kwijt te raken, is het afreageren ervan. Niet door degene op wie persoon in kwestie boos is kwaad te doen, maar wel door keihard met een tennisracket op een kussen te meppen of hetzelfde te doen met een honkbalknuppel op een bokszak, waarbij de tegenstander voor de geest wordt gehaald. Ook Elisabeth Kübler-Ross nodigde mensen die met unfinished business worstelen, uit om hun opgekropte gevoelens eruit te slaan.
De Amerikaanse sociaal-psycholoog prof. Dr. Brad J. Bushman vindt het allemaal flauwekul. “Lucht geven aan woede om die over te laten gaan, is even effectief als benzine gebruiken om een brand te blussen. Woede en vijandigheid nemen niet af maar escaleren juist als ze de ruimte krijgen. Kwaadheid de vrije loop laten maakt alleen maar nog kwader. Dat is dus niet heilzaam.”

Onderzoek
Bushman onderzocht het gedrag en het welbevinden van boze mensen op het moment dat ze kwaad waren. Om het effect van het afreageren in beeld te krijgen, heeft hij gewerkt met grote groepen proefpersonen: zestienhonderd mannen en vrouwen in totaal. Hij benaderde hen onder een voorwendsel om deel te nemen aan zijn onderzoeken. Vervolgens bewerkstelligde hij dat ze verschrikkelijk kwaad werden. Psychologiestudenten liet hij een opiniërend verslag schrijven over abortus, dat hij door een fictieve medestudent liet beoordelen. Die brandde het geschrevene in een commentaartje volledig af met als slotopmerking: “Nog nooit zo’n abominabel slecht essay gelezen.” Daartegen was niemand bestand: alle proefpersonen werden hels. Bushman manipuleerde per onderzoek hoe zijn proefkonijnen omgingen met hun boosheid. In een van zijn onderzoeken kreeg de helft van de deelnemers vooraf een artikel te lezen over de heilzame werking van lucht geven aan kwaadheid door ergens tegenaan te rammen. De andere helft las een artikel waarin gesteld werd dat afreageren een averechts effect sorteert bij woede, in tegenstelling tot het zoeken van afleiding. Vervolgens werden alle boos gemaakte proefpersonen in de gelegenheid gesteld om zich af te reageren op een bokszak. Resultaat: de eerste groep koos voor afreageren, de tweede voor afleiding.

Oefening in agressief gedrag
Uitgaande van de catharsistheorie zou de afreagerende groep rustiger en tevredener moeten zijn dan de andere. Bushman kwam echter tot andere bevindingen! De bokszakmeppers bleken nog bozer en agressiever dan voordat ze met hun afreageren begonnen.
Nog een onderzoeksvoorbeeld. Een andere groep afgebrande en daarom woedende studenten kreeg een bokszak aangereikt om zich op uit te leven. De helft van deze groep mocht onmiddellijk zijn slag slaan, de andere helft werd voor enkele minuten afgeleid. Na die kortstondige afleiding bleken de proefpersonen geen behoefte meer te hebben om op de zak te rammen omdat hun boosheid toen al was geluwd.
De bevinding van Bushman is niet: een X-aantal mensen heeft er baat bij om woede eruit te slaan en een Y-aantal mensen niet. Zijn bevinding is dat iedereen nog bozer wordt, nog agressiever en gewelddadiger als er uiting wordt gegeven aan woede. Hij concludeert dat elk mens kwaad zijn een rotgevoel vindt en dat de keuze om boosheid eruit te meppen dat rotgevoel alleen maar versterkt. Niemand wordt er dus beter van, stelt hij. Op kussens slaan of tegen een bokszak rammen beschouwt hij als een oefening in agressief gedrag. Hij vindt het dan ook een slechte raadgeving.

Aanbevelingen
Als het aan Bushman ligt telt ieder mens tot tien, of liever nog tot honderd, in geval van opkomende woede. Uitstel dat tot afstel moet leiden. Afleiding zoeken werd al eerder gememoreerd. De kwaadheid niet cultiveren door die te gaan zitten herkauwen, maar de gedachten verplaatsen naar een totaal ander onderwerp. Lichamelijke ontspanning kan ook tot kalmte leiden. Diep ademhalen of luisteren naar rustgevende muziek. Iets doen wat niet valt te combineren met agressie is een andere mogelijkheid. De kat of de hond aaien dus. Of je partner of kind knuffelen. Een humoristische videoband bekijken kan ook. Want een gevoel van  pissigheid gaat niet samen met emoties als affectie en humor.

Tegenwerpingen
Een patiënt die te horen had gekregen dat zijn nierfunctie dermate slecht was dat hij moest gaan dialyseren, was naar mij verwezen. Persoon in kwestie was woedend over het lot dat hem had getroffen. Hij stampvoette, beukte met zijn vuisten op de tafel, vloekte hartgrondig en smeet mij enkele verwensingen naar mijn hoofd. Ik gunde hem zijn boosheid. Meer dan een uur raasde en tierde hij voort. Toen kwamen er tranen. Als een kleine jongen huilde hij in mijn armen. “Ik heb geen keus”, snikte hij, “ik zal wel moeten.” We spraken over wat voor hem een keus voor het leven inhield. Daarna gaf ik hem enige informatie over behandeling met dialyse. Een dag later meldde hij zich opnieuw in mijn spreekkamer. “Ik wil u mijn excuses aanbieden voor mijn gedrag gister. Het was niet persoonlijk bedoeld.” “Dat weet ik toch”, lachte ik hem toe. Ik zou deze patiënt niet alleen onrecht gedaan hebben door zijn boosheid op mezelf te betrekken, ik zou het evenzeer gedaan hebben door hem de aanbevelingen van Bushman aan de hand te doen. Bushman gaat voorbij aan de functie die een coachende getuige heeft. Boosheid moet niet alleen afgereageerd worden, hij moet ook gehoord worden, verstaan worden, gedragen worden.
Elisabeth Kübler-Ross stelde ooit dat als er geen angst, geen boosheid en geen verdriet kan zijn, er evenmin liefde kan zijn. Volgens het bijbelse 1 Corinthiërs 13 verdraagt de liefde alles. Door bepaalde gevoelens, zoals pissigheid, uit te sluiten kunnen emoties als affectie en humor worden belemmerd. Menige vrouw zit absoluut niet te wachten op de vrijages van haar partner als ze boos op hem is omdat hij de auto mee heeft genomen terwijl de afspraak was dat zij er die dag mee weg kon.
"Ik zou mijn moeder wat aangedaan hebben als ik mijn boosheid op haar er bij jou niet op die plunjezak had uitgeslagen", herinner ik me een uitspraak van een van mijn cliënten. “Nu ik haar zo intens heb kwalijk genomen, kan ik pas zien dat zij ook niet meer kon dan geven wat ze in huis had. Nu ik uitgeraasd ben, kan ik het gesprek met haar vanuit enige mildheid aangaan.” Het is als het effect van een onweersbui: de dreiging is weg en heeft plaatsgemaakt voor een nieuwe frisheid.
De aanbevelingen van Bushman bewaar ik liever voor irritaties zoals moeten wachten, gekastjemuurd worden en onterechte kritiek krijgen.

Dit artikel verscheen eerder in het ‘EKR Magazine’, een uitgave van de Stichting Dr. Elisabeth Kübler-Ross (2/2005)

terug naar boven